Hendek kazısı hesaplama rehberi: hacim, yatak malzemesi, dolgu ve nakliye
Hendek uzunluğu, genişliği ve derinliğini girin, yatak malzemesini seçin; araç kazı hacmini, yatak malzemesi miktarını, geri dolgu hacmini, kabarmış (gevşek) moloz hacmini, kamyon sefer sayısını ve maliyet dökümünü verir. Metrik (m / m³) ile emperyal (ft / yd³) birim arasında tek tuşla geçer.
Kalibrasyon notu. Aracın güvenlik eşikleri ve maliyet bandı ABD mevzuatına ve piyasasına dayanır: iksa zorunluluğu için OSHA 29 CFR 1926 Subpart P, gömme kablo derinliği için NEC 300.5, moloz taşıma için 14 yd³ (10,7 m³) kasalı kamyon, fiyatlar ise ABD'de lineer foot başına ortalamalar. Türkiye'de kazı güvenliği Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, moloz Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, yaklaşık maliyet ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı birim fiyatları ile yürür. Aracın çıktısını mertebe olarak alın; sayıları yerel şartnameyle doğrulayın.
Hacim formülleri
kazi hacmi = uzunluk x genislik x derinlik
yatak hacmi = uzunluk x genislik x yatak kalinligi
boru hacmi = 3,14159 x (cap / 2)^2 x uzunluk
geri dolgu = kazi hacmi - yatak hacmi - boru hacmi
gevsek moloz = kazi hacmi x (1 + kabarma orani)
kamyon seferi = yukari yuvarla(fazla gevsek hacim / kasa hacmi)
Örnek: 30 m uzunluk × 0,60 m genişlik × 1,20 m derinlik, DN200 kanalizasyon hattı
- Kazı hacmi: 30 × 0,60 × 1,20 = 21,6 m³ (28,3 yd³)
- Yatak (15 cm mıcır): 30 × 0,60 × 0,15 = 2,70 m³ (3,5 yd³)
- Boru hacmi: 3,14159 × 0,10² × 30 = 0,94 m³
- Geri dolgu ihtiyacı: 21,6 − 2,70 − 0,94 = 18,0 m³ (23,5 yd³)
- Gevşek moloz (%25 kabarma): 21,6 × 1,25 = 27,0 m³ (35,3 yd³)
- Uzaklaştırılacak fazlalık: yaklaşık 4,5 m³ gevşek → 10 m³ kasalı bir kamyonda 1 sefer
Zemin sınıfı: hem yöntemi hem kabarmayı belirler
Bakanlık birim fiyatlarında kazı pozları zemin sınıfına göre ayrışır ve aynı hendek, zemin sertliğine göre üç katına kadar farklı fiyatlanır.
| Zemin sınıfı | Kazı yöntemi | Kabarma oranı |
|---|---|---|
| Yumuşak ve sert toprak | Ekskavatör, kanal kazıcı | %20 – %25 |
| Plastik kil | Ekskavatör; kenar göçmesi riski yüksek | %35 – %40 |
| Yumuşak ve sert küskülük | Ekskavatör + hidrolik kırıcı | %25 – %30 |
| Yumuşak kaya | Hidrolik kırıcı | %30 – %40 |
| Sert ve çok sert kaya | Kırıcı, tel kesme veya patlatma | %40 – %60 |
Patlatmalı kazı Türkiye'de ayrı bir izin dünyasıdır: valilik izni, belgeli ateşleyici ve yerleşim yerine mesafe koşulları devreye girer. Kentsel hendeklerde bu yol neredeyse hiç seçilmez; onun yerine hidrolik kırıcı ya da beton testeresi ile kesme tercih edilir, ki bu da metre fiyatını toprağa göre 3 – 6 kat yükseltir.
Yatak malzemesi seçimi
Yatak, borunun altına serilen ve yükü tabana eşit dağıtan tabakadır. Amacı boruyu noktasal yüklenmeden ve oturmadan korumaktır.
- Mıcır / kırmataş (0 – 22 mm): Cazibeli kanalizasyon, yağmur suyu ve içme suyu hatlarında en yaygın çözüm. Tipik kalınlık 10 – 15 cm (4 – 6 in), drenaj yeteneği yüksektir.
- Kum: İnce cidarlı plastik boru ve koruge kablo borularında, düzgün destek gerektiğinde kullanılır. Kolay sıkışır, idare şartnamelerinde sık sık zorunlu tutulur.
- Beton yatak veya beton kaplama: Yol altından geçen büyük çaplı kollektörlerde, zayıf zeminlerde ve sığ örtü olan geçişlerde. En pahalı seçenektir.
- Yataksız: Yalnızca kotunda olan, sağlam ve kayasız olmayan zeminde, rijit borular için. Plastik boruda ve drenaj sistemlerinde önerilmez.
Geri dolgu tek seferde atılmaz: 20 – 30 cm kalınlığında tabakalar halinde serilip her tabaka ayrı sıkıştırılır. Boru üstünde ilk 30 cm elle veya hafif tokmakla sıkıştırılır; üzerinden silindir geçirmek boruyu ovalleştirir.
Türkiye'de kazı: metraj, izin ve altyapı sorgusu
Üç noktada ABD modelinden ayrılır:
- Fiyat metre değil m³ üzerinden kurulur. Aracın lineer foot bandını metreye çevirmek için 3,28 ile çarpın: 15 – 35 USD/lf, 49 – 115 USD/m eder. Ancak bir Türk yaklaşık maliyeti bu mantıkla kurulmaz; kazı m³ üzerinden, nakliye mesafeye bağlı formülle ayrı poz olarak, döküm ise belediyeye ödenen m³ bedeliyle hesaplanır. Üç kalemi ayrı ayrı toplamadan karşılaştırma yapmayın.
- İksa eşiği pratikte aynı yere düşüyor. OSHA 1,52 m (5 ft) üzerindeki hendeklerde koruyucu sistem ister. Türkiye'de Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği zemin sınıfına ve derinliğe göre güvenli şev veya iksa zorunluluğu getirir; sahada yerleşik eşik 1,50 m'dir. Buna ek olarak kazı kenarında korkuluk, kazı ağzından en az 1 m geride malzeme yığma yasağı, düzenli iniş-çıkış ve yağıştan sonra yetkin kişi kontrolü aranır. Göçük, Türkiye'de yapı işlerindeki ölümlü kazaların değişmez kalemlerinden biridir.
- Tek numaralı altyapı sorgu hattı yoktur. ABD'de kazı öncesi 811 aranır ve bütün altyapı işaretlenir. Türkiye'de böyle bir merkez yok: büyükşehirlerde kazı izni AYKOME kararlarına bağlıdır ve su-kanal idaresi, elektrik dağıtım şirketi, doğal gaz dağıtım şirketi ve telekom kuruluşundan ayrı ayrı güzergâh bilgisi almanız gerekir. İletim hatlarında durum daha ciddidir: doğal gaz ana iletim hattı güzergâhında izinsiz kazı hem cezai sorumluluk hem felaket riskidir.
Türkiye'de tipik hendek ölçüleri
| İş | Genişlik | Derinlik |
|---|---|---|
| İçme suyu abone bağlantısı | 0,40 – 0,60 m | 0,80 – 1,20 m |
| Kanalizasyon bağlantısı (DN200) | 0,60 – 0,90 m | 1,20 – 2,50 m (eğim gereği) |
| Doğal gaz servis hattı (PE) | 0,40 – 0,60 m | 0,80 – 1,00 m |
| Alçak gerilim kablosu | 0,40 – 0,60 m | ~0,80 m |
| Orta gerilim kablosu | 0,60 – 0,80 m | 1,00 – 1,20 m |
| Telekom / fiber koruge | 0,30 – 0,40 m | 0,60 – 0,80 m |
| Drenaj hendeği | 0,30 – 0,60 m | 0,50 – 1,00 m |
| Şerit temel | 0,50 – 0,80 m | donma derinliğinin altı |
Derinlik kararında ABD'de belirleyici olan donma derinliği Türkiye'de bölgeye göre çok değişir: Akdeniz ve Ege kıyısında 30 cm mertebesindeyken, İç Anadolu'da 60 – 80 cm, Erzurum ve Kars çevresinde 1,0 – 1,5 m'ye çıkar. Kıyı şeridinde belirleyici kısıt donma değil, üstten gelen trafik yükü ve idare şartnamesindeki asgari örtüdür.
Sık sorulan sorular
30 metrelik bir hendek kaç m³ kazı eder?
0,60 m genişlik ve 1,20 m derinlikte 21,6 m³ (28,3 yd³). Kabarma ile birlikte sahada 27 m³ gevşek malzeme görürsünüz; bunun 18 m³'ü geri dolguya girer, kalanı uzaklaştırılır. Genişliği 0,80 m'ye çıkarmak hacmi doğrudan üçte bir artırır; ekskavatör kovası genişliğini hendek genişliğine göre seçmek maliyette en kolay tasarruftur.
Kabarma katsayısı nedir?
Yerinde sıkışık haldeki zemin kazıldığında gevşer ve hacmi büyür. Normal toprakta bu artış %20 – %30, yaygın kabul %25'tir: 10 m³ yerinde zemin, 12,5 m³ gevşek moloz eder. Kilde %35 – %40'a, kayada %60'a kadar çıkar. Kamyon sefer sayısını kazı hacmiyle değil, kabarmış hacimle hesaplayın; aksi halde sahada bir kamyon eksik kalır.
Kaç kamyon gerekir, kasa hacmi mi ağırlık mı sınır?
Türkiye'de tipik damperli kamyon kasası 8 – 12 m³'tür, ancak hafriyat 1,6 – 2,0 t/m³ geldiği için karayolu azami yüklü ağırlık sınırı hacim dolmadan devreye girer. Kayalı veya ıslak malzemede kasayı ağzına kadar doldurmak mümkün olmaz; sefer sayısını hesaplarken kasa hacminin %80'ini kullanmak gerçeğe daha yakın sonuç verir.
Kazıdan önce hangi izinler gerekir?
Yol, tretuvar veya kamuya ait alanda kazı için belediyeden kazı izni; büyükşehirlerde AYKOME programına girmek; hafriyatın taşınması için taşıma izin belgeli araç ve belediyenin gösterdiği lisanslı döküm sahası. Kendi parselinizde bile temel kazısı yapı ruhsatına bağlıdır. Güzergâh sorgusunu su, elektrik, gaz ve telekom kuruluşlarından ayrı ayrı yapmayı ihmal etmeyin.
Çıkan toprağı geri dolgu olarak kullanabilir miyim?
Zemin şişen kil, organik veya kirlenmiş değilse evet. En iyi geri dolgu granüler malzemedir: kum, çakıl, siltli-kumlu zemin. Yüksek plastisiteli kil sıkışmayı zorlaştırır, ıslandığında şişip boruyu hareket ettirir; böyle bir zeminde granüler dolgu ithal etmek, ileride oluşacak çökmeyi onarmaktan ucuza gelir. Kaya parçalı malzeme ise boru çevresinde asla kullanılmaz.